May mắn thường chỉ rõ ràng khi nhìn ngược lại
Một lời mời hợp tác đến từ người tình cờ đọc bài viết cũ. Một công việc mới bắt đầu từ đoạn demo được chia sẻ trong một cộng đồng nhỏ. Một cuộc trò chuyện ngắn dẫn tới người hướng dẫn, khách hàng hoặc đồng đội mà trước đó ta không biết phải tìm ở đâu.
Khi kể lại, những chuyện như vậy thường được gọi là may mắn. Cách gọi không sai, bởi kết quả cuối cùng vẫn chứa nhiều yếu tố ta không thể sắp đặt. Nhưng trước khoảnh khắc tình cờ ấy thường có hai việc đã diễn ra: ai đó đã làm ra một thứ có giá trị, và người khác có cơ hội nhìn thấy nó.
“Luck Surface Area” là một mental model để suy nghĩ về phần có thể chủ động trong quá trình đó. Nó không hứa biến nỗ lực thành kết quả chắc chắn. Nó chỉ đặt một câu hỏi hữu ích hơn: mình đang tạo ra bao nhiêu điểm tiếp xúc để cơ hội có thể tìm thấy?
Một hình chữ nhật có hai cạnh
Jason C. Roberts mô tả Luck Surface Area bằng công thức đơn giản:
L = D × T
Luck = Doing × Telling
- Doing là mức độ bạn thực sự làm: luyện tập, nghiên cứu, xây dựng, thử nghiệm và tích lũy năng lực.
- Telling là mức độ việc đó được truyền đạt hiệu quả tới những người khác.
Hãy hình dung Doing và Telling là hai cạnh của một hình chữ nhật. Diện tích chỉ lớn khi cả hai cạnh cùng có độ dài. Làm rất nhiều nhưng gần như không ai biết tạo ra một dải hẹp. Nói rất nhiều nhưng phần làm quá mỏng cũng tạo ra một dải hẹp theo hướng còn lại.
Hình từ bài gốc trên Mental Model Practices. Vùng cân bằng 5 × 5 có “diện tích may mắn” lớn hơn hai trường hợp lệch 10 × 1 và 1 × 10.
Điểm đáng chú ý không nằm ở phép nhân. Đây không phải mô hình đo lường khoa học, và con số 5 hay 10 không có đơn vị cố định. Hình chữ nhật chỉ giúp ta nhìn thấy một điều dễ bỏ sót: nút thắt có thể nằm ở cạnh ngắn hơn, không phải ở nơi ta đang dành nhiều công sức nhất.
Xem mental model này qua một ví dụ ngắn
Reel dưới đây minh họa thêm cách nhìn về Luck Surface Area. Video được phát trực tiếp từ Instagram khi bạn bấm xem; ThankVN không tải lại hoặc chỉnh sửa nội dung gốc.
Không xem được video? Mở Reel gốc trên Instagram.
Làm nhiều nhưng không tạo điểm tiếp xúc
Đây là trường hợp quen thuộc với người thích làm hơn nói. Một dự án có thể được chăm chút trong nhiều tháng nhưng chỉ nằm trong thư mục cá nhân. Một kỹ năng được luyện nghiêm túc nhưng không có bản demo, ghi chép hay ví dụ nào để người khác hiểu nó giải quyết được việc gì.
Vấn đề không phải mọi hoạt động đều cần đưa lên mạng. Có công việc nên giữ riêng vì dữ liệu, quyền riêng tư hoặc vì nó chưa sẵn sàng. Nhưng nếu mục tiêu của bạn có liên quan đến cộng tác, phản hồi, khách hàng hay cơ hội nghề nghiệp, việc không để lại bất kỳ dấu vết nào khiến người phù hợp gần như không có cách nhận ra bạn.
“Telling” trong trường hợp này không nhất thiết là quảng bá lớn. Nó có thể nhỏ hơn nhiều:
- viết một ghi chú về quyết định khó nhất trong dự án;
- công bố một bản demo có phạm vi rõ ràng;
- chia sẻ ảnh trước và sau của một lần cải tiến;
- mô tả lỗi đã gặp và cách kiểm tra bản sửa;
- nói với một nhóm nhỏ rằng bạn đang tìm phản hồi cho vấn đề cụ thể nào.
Một đầu ra nhỏ nhưng rõ ràng thường tạo nhiều điểm tiếp xúc hơn câu thông báo chung chung rằng bạn đang “làm một thứ rất thú vị”.
Nói nhiều nhưng phần làm quá mỏng
Ở phía ngược lại, Telling có thể phát triển nhanh hơn Doing. Ý tưởng được kể lại liên tục, nhưng chưa có bản thử, dữ liệu quan sát hay sản phẩm nào để người khác đánh giá. Bề mặt có vẻ rộng, nhưng không có nhiều giá trị để một cơ hội bám vào.
Khi rơi vào trạng thái này, giải pháp không phải tìm thêm kênh để đăng. Cạnh cần kéo dài là Doing:
- thu nhỏ lời hứa thành một phiên bản có thể hoàn thành;
- làm một ví dụ thay vì tiếp tục mô tả ý tưởng;
- ghi lại kết quả chưa tốt, không chỉ kế hoạch đẹp;
- đợi đến khi có thêm bằng chứng trước khi lặp lại cùng một thông điệp.
Telling tốt không thay thế năng lực. Nó làm cho năng lực trở nên có thể nhìn thấy, hiểu được và kết nối được.
“Kể” không đồng nghĩa với “khoe”
Nhiều người ngại chia sẻ vì không muốn biến mọi việc thành xây dựng thương hiệu cá nhân. Sự khó chịu này có lý: nếu mỗi trải nghiệm đều bị đóng gói thành nội dung, phần trình diễn có thể bắt đầu chi phối phần làm.
Một cách phân biệt hữu ích là nhìn vào mục đích của thông tin được chia sẻ.
Khoe thường cố tạo ấn tượng về người nói. Kể có ích giúp người đọc hiểu công việc, học được điều gì đó hoặc biết khi nào nên bắt đầu một cuộc trò chuyện. Một bài viết có thể rất cá nhân mà vẫn hữu ích nếu nó cho thấy bối cảnh, giới hạn và điều đã thay đổi sau khi thử.
Bạn không cần kể mọi thứ. Chỉ cần biến một phần công việc thành tín hiệu đủ rõ để đúng người nhận ra: đây là vấn đề người này quan tâm; đây là cách họ suy nghĩ; có lẽ chúng ta nên nói chuyện.
Một bài kiểm tra 15 phút
Phần thực hành của Mental Model Practices gợi ý bắt đầu từ việc bạn đang làm hoặc điều bạn đang kể, rồi so sánh năng lượng dành cho hai phía. Có thể biến gợi ý đó thành bài kiểm tra ngắn:
1. Chọn đúng một việc
Không đánh giá toàn bộ sự nghiệp. Chọn một dự án, kỹ năng hoặc chủ đề bạn thực sự muốn tạo thêm cơ hội trong vài tuần tới.
2. Chấm hai con số tương đối
Trên thang từ 0 đến 10, tự hỏi:
- Mình đang dành bao nhiêu năng lượng để làm việc này?
- Mình đang dành bao nhiêu năng lượng để giúp người khác hiểu việc này?
Con số không cần chính xác. Nó chỉ cần đủ thành thật để lộ ra cạnh ngắn hơn.
3. Tìm nút thắt
Nếu Doing là 8 và Telling là 1, có lẽ bạn không cần làm thêm một tính năng trước khi viết bản cập nhật. Nếu Doing là 2 và Telling là 8, thêm một bài đăng có thể không giúp bằng việc hoàn thành bản thử đầu tiên.
4. Chọn một hành động kéo dài cạnh ngắn
Hành động nên đủ nhỏ để hoàn thành trong một tuần:
- đăng một video demo 60 giây;
- viết lại một quyết định kỹ thuật thành ghi chú ngắn;
- gửi bản thử cho ba người có bối cảnh phù hợp;
- hoàn thành một ví dụ chạy được trước khi kể tiếp;
- công bố một câu hỏi cụ thể thay vì kêu gọi phản hồi chung chung.
5. Ghi lại tín hiệu, không chỉ kết quả lớn
Sau vài tuần, đừng chỉ hỏi “đã có cơ hội lớn chưa?”. Hãy ghi những tín hiệu sớm hơn: ai đã trả lời, câu hỏi nào lặp lại, người đọc hiểu sai điều gì, cuộc trò chuyện nào đáng tiếp tục. Những tín hiệu đó giúp bạn điều chỉnh cách làm hoặc cách kể.
Bề mặt rộng không bảo đảm điều gì
Mental model này hữu ích vì nó trả lại một phần quyền chủ động, nhưng cũng dễ bị diễn giải quá mức.
Không phải ai làm và chia sẻ nhiều cũng nhận được cơ hội tương xứng. Mạng lưới quan hệ, thời điểm, nơi sống, ngôn ngữ, nguồn lực và khả năng tiếp cận đều ảnh hưởng tới việc một tín hiệu đi được bao xa. “Hãy tự tạo may mắn” không nên trở thành cách đổ lỗi cho người đang thiếu cơ hội.
Tương tự, nhiều lượt xem không đồng nghĩa với Luck Surface Area tốt hơn. Một trăm người phù hợp hiểu rõ công việc có thể tạo ra nhiều kết nối hơn mười nghìn lượt lướt qua. Trong công thức gốc, chữ “effectively communicated” quan trọng không kém số người được tiếp cận: thông điệp phải giúp người khác hiểu điều gì đang được làm và vì sao nó đáng quan tâm.
Vì vậy, mục tiêu không phải tối đa hóa tiếng ồn. Mục tiêu là tăng số lần công việc thật gặp được sự chú ý phù hợp.
Điều nên giữ lại
Ta không thể đặt lịch cho một cuộc gặp tình cờ hay bảo đảm bài viết nào sẽ mở ra cơ hội. Nhưng ta có thể tiếp tục làm điều đáng làm, để lại dấu vết đủ rõ và đưa dấu vết ấy tới những nơi có khả năng xuất hiện người phù hợp.
Nếu chỉ làm, hãy mở một cửa sổ nhỏ để người khác nhìn thấy. Nếu chỉ kể, hãy quay lại bàn làm việc và tạo thêm thứ đáng để kể.
May mắn vẫn là may mắn. Nhưng bề mặt nơi nó có thể chạm vào không hoàn toàn nằm ngoài tầm tay.
