Lưu ý trước khi đọc: hãy đọc thật kỹ tất cả các dòng trong bài viết này. Đừng đọc lướt.
Một bài viết nữa củng cố thông điệp mới trong cuốn sách mới của Angela Duckworth: Situated: Find the People and Places That Bring Out Your Best.
Duckworth là một trong những nhà tâm lý học được biết đến rộng rãi nhờ Grit. Gần 10 năm sau cuốn sách ấy, bà dành một cuốn sách mới để nói về một thứ mà chỉ “grit” thôi vẫn chưa đủ để giải thích.
Trong Grit, Duckworth đi tìm câu trả lời bên trong mỗi con người: vì sao có những người có thể bền bỉ theo đuổi một mục tiêu đủ lâu để đi xa hơn những người khác.
Nhưng sau gần một thập kỷ tiếp tục nghiên cứu, câu hỏi bắt đầu dịch chuyển.
Nếu sự bền bỉ quan trọng đến vậy, tại sao cùng một con người, với cùng năng lực và sự cố gắng, lại có thể phát triển rất khác khi được đặt vào những môi trường khác nhau?
Đó là nơi Situated bắt đầu.
Duckworth không phủ nhận những gì bà từng viết về Grit. Bà đặt thêm một mảnh ghép bên cạnh nó: chúng ta thường dành quá nhiều thời gian để hỏi một người cần thay đổi điều gì ở bản thân, nhưng lại ít hỏi môi trường xung quanh đang làm gì với chính con người ấy.
Và mình nghĩ đây mới là phần có nhiều lớp đáng để nhìn sâu hơn nữa.
1. Cùng một con người có thể trở thành những phiên bản rất khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau
Michael Phelps khi còn nhỏ được chẩn đoán ADHD. Trong lớp học, việc khó ngồi yên và duy trì sự chú ý khiến cậu gặp nhiều khó khăn.
Nhưng khi xuống nước, một phần năng lượng ấy lại tìm được một nơi hoàn toàn khác để đi.
Phelps sau này trở thành vận động viên giành nhiều huy chương Olympic nhất lịch sử. Hồ sơ của Olympics ghi nhận anh có tổng cộng 28 huy chương, trong đó 23 huy chương vàng.
Câu chuyện này rất dễ được kể theo hướng quen thuộc rằng Phelps đã tìm thấy tài năng của mình.
Nhưng nhìn qua lăng kính của Duckworth, nó gợi ra một câu hỏi khác:
Có bao nhiêu đặc điểm chúng ta đang xem là điểm yếu của bản thân thực ra chỉ là những năng lực chưa được đặt vào đúng hoàn cảnh để phát huy?
Một người có thể ít nói trong một căn phòng nhưng nói rất nhiều khi gặp đúng chủ đề.
Một người có thể không được xem là sáng tạo trong một công việc nhưng liên tục tạo ra ý tưởng khi bước sang một lĩnh vực khác.
Một người đã làm nghề 20 năm có thể tin rằng mình “không biết kinh doanh”, đơn giản bởi suốt 20 năm ấy họ chưa từng ở trong một môi trường yêu cầu phần năng lực đó phải xuất hiện.
Đôi khi chúng ta kết luận về con người mình từ một phiên bản của mình được tạo ra trong một hoàn cảnh cụ thể.
Và hai thứ ấy không hoàn toàn giống nhau.
Con người mình đã thể hiện trong một môi trường chưa chắc là toàn bộ con người mình có thể trở thành.
2. Nỗ lực chỉ thật sự tích lũy khi môi trường cho phép nó tích lũy
Cody Coleman sinh ra trong một hoàn cảnh rất khó khăn ở New Jersey. Sau đó anh học MIT, làm việc tại Google, lấy bằng tiến sĩ khoa học máy tính ở Stanford và hiện xây dựng một công ty AI.
Trang giới thiệu chính thức của Coactive xác nhận Coleman là đồng sáng lập kiêm CEO, có bằng tiến sĩ khoa học máy tính tại Stanford và các bằng kỹ thuật, khoa học tại MIT.
Nếu nhìn hành trình ấy bằng Grit, Coleman là một ví dụ gần như hoàn hảo của sự bền bỉ.
Nhưng Duckworth chú ý đến một chi tiết khác: Coleman không chỉ cố gắng rất nhiều. Anh liên tục chủ động đưa mình từ một môi trường tốt sang một môi trường tốt hơn, nơi những con người, kiến thức và cơ hội xung quanh có thể kéo khả năng của anh đi xa hơn.
Đây là một khác biệt rất quan trọng.
Hai người có thể cùng chăm chỉ tám tiếng mỗi ngày nhưng sau năm năm đi đến hai nơi rất khác nhau.
Một người đang ở trong một hệ sinh thái nơi kỹ năng được nâng lên, tiêu chuẩn được nâng lên, cơ hội được mở rộng và những người xung quanh khiến họ phải phát triển.
Người còn lại có thể đang dành phần lớn năng lượng chỉ để chống lại những lực kéo mình trở về chỗ cũ.
Vậy nên, không phải mọi sự cố gắng đều có cùng khả năng sinh lời theo thời gian.
Có những môi trường khiến nỗ lực hôm nay trở thành nền cho ngày mai.
Nhưng cũng có những môi trường buộc chúng ta ngày mai phải bắt đầu lại gần như từ đầu.
Nỗ lực có thể giống nhau về số giờ, nhưng rất khác nhau về khả năng tích lũy.
3. Những người xung quanh âm thầm định nghĩa mức nào là “bình thường”
Angela Duckworth từng chủ động tạo cho mình một cụm đồng nghiệp ở Penn với những nhà nghiên cứu như Katy Milkman và Adam Grant.
Bà nhìn điều này như một phiên bản nhỏ của hiện tượng các tài năng tập trung lại một nơi và cùng làm cho nhau tốt hơn.
Điều này không chỉ xảy ra trong giới học thuật.
Khi bước vào một nhóm mà mọi người đều đọc, việc đọc nhiều không còn là điều đặc biệt.
Khi ở cạnh những người thường xuyên xây dựng thứ mới, thử nghiệm trở thành bình thường.
Khi ở trong một cộng đồng mà mọi người liên tục học kỹ năng mới ở tuổi 40 hay 50, câu “tôi đã quá muộn để học” bắt đầu nghe khác đi.
Ngược lại, nếu một ý tưởng mới liên tục được đáp lại bằng “không làm được đâu”, nếu mọi thay đổi đều bị xem là rủi ro và nếu mức trung bình luôn được chấp nhận đủ lâu, chúng ta cũng dần hấp thụ những tiêu chuẩn ấy mà không cần ai trực tiếp dạy mình.
Có những tiêu chuẩn chúng ta không học qua lời nói.
Chúng ta hấp thụ chúng chỉ vì đã sống đủ lâu giữa những người coi đó là chuyện bình thường.
Đó cũng là lý do môi trường không chỉ quyết định mình biết ai.
Nó dần ảnh hưởng đến việc mình nghĩ điều gì là khả thi đối với chính mình.
Những người xung quanh không chỉ cho mình lời khuyên. Họ âm thầm đặt lại vạch chuẩn cho hành vi, tham vọng và khả năng mà mình xem là bình thường.
4. Đến một giai đoạn, trưởng thành không chỉ là thích nghi tốt hơn mà còn là biết lựa chọn hoàn cảnh
Có một lời khuyên chúng ta nghe rất nhiều: hãy học cách thích nghi với hoàn cảnh.
Điều đó đúng khi hoàn cảnh không thể thay đổi.
Nhưng khi đã có nhiều quyền lựa chọn hơn trong cuộc sống, một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra:
Tại sao mình cứ phải dùng toàn bộ ý chí để thích nghi với một môi trường liên tục kéo mình theo hướng ngược lại?
Duckworth gọi “situation” là toàn bộ những hoàn cảnh vật lý và xã hội bao quanh chúng ta: không gian, những người mình thường xuyên tiếp xúc, mentor, những chuẩn mực văn hóa và cả những thứ rất nhỏ nằm trong tầm mắt mỗi ngày.
Trang giới thiệu chính thức của Situated cũng diễn đạt “situation” theo nghĩa rộng ấy: không chỉ là không gian thực tế, mà còn là người mình ở cạnh, đồ vật trong tầm mắt, người hướng dẫn và chuẩn mực văn hóa.
Quan trọng hơn, Duckworth không xem con người là nạn nhân thụ động của hoàn cảnh.
Một phần hoàn cảnh có thể được lựa chọn và thiết kế lại.
Mình có thể thay đổi nơi đặt điện thoại khi đi ngủ.
Mình có thể dành nhiều thời gian hơn với những người gọi ra phiên bản tốt hơn của mình.
Mình có thể tìm mentor, cộng đồng hoặc không gian nơi tiêu chuẩn mong muốn đã là một phần của đời sống hằng ngày.
Không phải ai cũng có cùng mức tự do để thay đổi hoàn cảnh. Có những ràng buộc kinh tế, gia đình, sức khỏe và xã hội không thể được giải quyết bằng một lời khuyên đơn giản.
Nhưng bên cạnh những điều chưa thể thay đổi, thường vẫn có một phần mình có thể thiết kế lại.
Nhìn lại vài năm gần đây, mình thấy điều này rất rõ
Khá nhiều điều mình đang làm hôm nay từng không nằm trong hình dung của mình về chính mình.
Mình xây một business online song song với công việc đã làm gần 20 năm.
Mình học những công nghệ trước đây hoàn toàn xa lạ.
Mình làm việc với những người ở những nơi khác nhau.
Mình xây những sản phẩm và dịch vụ mà trước đó từng nghĩ phải là dân công nghệ mới làm được.
Không phải mọi thay đổi ấy đều đến từ việc mình bỗng nhiên trở thành một con người khác.
Một phần rất lớn đến từ việc mình đã bước vào những môi trường khác, gặp những người khác, nhìn thấy những tiêu chuẩn khác và liên tục phải sử dụng những phần năng lực mà môi trường cũ chưa từng yêu cầu mình sử dụng.
Môi trường mới không đưa năng lực từ bên ngoài vào một cách thần kỳ.
Nó tạo ra tình huống khiến những năng lực đang ngủ yên phải được gọi tên, luyện tập và dần trở thành một phần thật sự của con người mình.
Điều đó cũng khiến mình nhìn khác đi về câu hỏi:
“Tôi có đủ khả năng không?”
Bởi đôi khi câu trả lời chưa nằm hoàn toàn trong con người hiện tại của mình.
Nó còn phụ thuộc vào việc mình sẽ đặt con người ấy ở đâu tiếp theo.
Từ Grit đến Situated: ý chí là cần thiết, nhưng không hoạt động trong chân không
Gần 10 năm trước, Angela Duckworth giúp rất nhiều người hiểu rằng thành công không chỉ được quyết định bởi tài năng.
Sự kết hợp giữa đam mê và bền bỉ, điều bà gọi là “grit”, giúp giải thích vì sao có người theo đuổi một mục tiêu đủ lâu để tạo ra kết quả khác biệt.
Với Situated, bà bổ sung thêm một lớp quan trọng.
Ngay cả sự bền bỉ cũng không hoạt động trong chân không.
Con người luôn đang được tác động bởi những nơi mình sống, những người mình gặp, đồ vật nằm trong tầm mắt và những tiêu chuẩn mình tiếp xúc mỗi ngày.
Trang chính thức của cuốn sách mô tả Grit là cần thiết nhưng đôi khi chưa đủ. Cách ta đặt mình vào một tình huống để đối diện thử thách có thể giữ vai trò quyết định.
Một môi trường tốt không làm thay phần nỗ lực của mình.
Nó khuếch đại nỗ lực ấy.
Một môi trường không phù hợp cũng không xóa toàn bộ năng lực của mình.
Nhưng nó có thể khiến phần lớn năng lượng bị tiêu hao vào việc chống lại lực kéo thay vì phát triển.
Khi một hướng đi không tạo ra phiên bản mình mong muốn
Câu hỏi không phải lúc nào cũng chỉ là:
“Tôi còn phải cố gắng thêm bao nhiêu?”
Đôi khi cần hỏi thêm:
- Những người quanh mình đang xem điều gì là bình thường?
- Không gian này đang khuyến khích hay làm gián đoạn hành vi nào?
- Công việc hiện tại đang gọi ra năng lực nào và bỏ quên năng lực nào?
- Tiêu chuẩn mình tiếp xúc mỗi ngày đang nâng mình lên hay giữ mình lại?
- Có điều gì trong hoàn cảnh mà mình có thể lựa chọn hoặc thiết kế lại?
Bởi có những phiên bản của mình không thể xuất hiện chỉ bằng cách cố gắng hơn trong cùng một hoàn cảnh.
Chúng ta còn cần đặt mình vào những môi trường giúp những khả năng ấy có cơ hội được phát triển và trở thành một phần thực sự của con người mình.
Và có lẽ, câu hỏi đáng giữ lại sau cùng là:
